تعریف علم و انواع روش های تحقیق کمی و کیفی

علم در معانی دوم منحصراً به دانستنی هایی اطلاق می شود که بر تجربه مستقیم حسی مبتنی باشند، هر تجربه ای نمی تواند پایه علم باشد تجربه حسی مستقیم، همگانی و تکرار پذیر پایه علم است نه تجربه شخصی درونی و منحصر به فرد. علم در اینجا در برابر جهل قرار نمی گیرد بلکه در برابر همه دانستنی هایی قرار می گیرد که آزمون پذیر نیستند. اخلاق (دانش خوبی ها و بدی ها)، متافیزیک (دانش احکام و عوارض مطلق هستی)، عرفان (تجارب درونی و شخصی)، منطق (ابزار جذابیت فکر) فقه، اصول، بلاغت باتوجه به معنای دوم غیرعلمی هستند، واژه science در انگلیسی و فرانسه معادل این معنی می باشند. علم دراین معنی، بخشی از علم  به معنای اول را تشکیل می دهد و به سخن دیگر علم تجربی به نوعی از انواع دانستنی های بسیاری است که می تواند در اختیار بشر قرار گیرد. علم به معنای مطلق آگاهی، با تولد بشر توام بوده، اما رشد علم در معنای دوم به طور عمده ار آغاز دوره رنسانس می باشد.

علم را می توان مجموعه دانستنی هایی عنوان کرد که دارای خصایص زیر می باشد:

1. مبتنی بر نظم و ترتیب (نظام یافته) است؛
2. براساس روش های معین و معتبر کسب می شود؛
3. تجربه و مشاهده در آن نقش اساسی دارد؛
4.  قابل استدلال و اثبات است؛
5. از بررسی های دقیق به دست می آید.

لذا می توان گفت: علم دانستنی های منظم، قابل استدلال و اثبات براساس روش های معتبر و قابل قبول درباره پدیده ها و روابط بین پدیده ها است.

طبقه بندی رویکرد های پژوهشی:

نحوه انجام پژوهش را می توان به طرق مختلف طبقه بندی کرد. یکی از این دسته بندی ها، تقسیم آنها به نحوه انجام پژوهش کمی و کیفی است.

الف- پژوهش کمی:

نحوه انجام پژوهش کمی از ابتدا در علوم طبیعی برای بررسی پدیده های طبیعی شکل گرفت.

رويکرد کمی نوعی روش پژوهشی است که محقق تصميم می گيرد دربارة چه چيزی مطالعه کند. سؤالات مشخص و کاملاً تعريف شده ای را مشخص می کند، اطلاعات کمّی را از نمونة تحقيق جمع آوری می کند، با روش های آماری به تجزيه و تحليل اين اطلاعات می پردازد، تحقيق خود را به صورتی کاملاً عينی و به اصطلاح، غيرسوگيرانه اجرا می کند.

روشهای کمی دارای نقاط قوت و ضعف های زیر می باشد:

نقاط قوت :

1. دقت : قابل اطمینان و سنجش پذیر است؛

2. کنترل : به دلیل نمونه گیری ممکن می باشد؛

3. توان ارائه روابط علی: به سبب استفاده از آزمونهای کنترل شده؛

4. توان ارائه تحلیل های پیچیده: به کمک تکنیک های آماری، این امکان را محقق می دهد؛

5. تکرارپذیر: به دلیل پیروی از قواعد نظام مند و تکرار پذیر، قابلیت دستیابی به نتایج مشابه را با رعایت اصول معین فراهم می کند.       

نقاط ضعف :

1. ناتوانی در کنترل متغیرها: به علت پیچیدگی در تجربیات و رفتار انسانی، کنترل یا محدود کردن متغیرها با دشواری همراه است؛

2. بی ثباتی یا ثبات نسبی نتایج: به دلیل پویایی رفتار انسانی، همانند علوم طبیعی نمی توان در حوزه های مطالعات علوم انسانی یا اجتماعی به نتایج واحد و یکسانی دست یافت؛

3. ممانعت از خلاقیت: قالب نظام مند و مقید این نوع از پژوهش، مانع از ظهور و بروز تفکر خلاق و آزاد می شود؛

4. جابجایی هدف: کمیت سازی در این نوع ممکن است جایگزین اهداف احتمالی شود.

ب- پژوهش کیفی

رويکرد کيفی نوعی دیگر از پژوهش است که محقق، با اتکاء به نظر شرکت کنندگان در تحقيق، سؤالات گسترده و کلی را پرسش می کند، به جمع آوری اطلاعاتی می پردازد که عمدتاً از نوع کلامی و متن است، به توصيف و تحليل اين کلمات و متن ها می پردازد و تحقيق خود را به صورتی ذهنی و به اصطلاح، سوگيرانه اجرا می کند. ويژگي های پژوهش های کيفی را می توان در سه مورد اساسی زير خلاصه کرد:

1.       تأکيد بر شنيدن ديدگاه های شرکت کنندگان در پژوهش؛

2.       تأکيد بر پرسش های عمومی و باز و جمع آوری اطلاعات از همان محلی که مردم در آن زندگی و کار می کنند؛

3.       تأکيد بر حمايت از تغييرات و بهبودبخشی زندگی افراد و گروه ها.

در پژوهش های کيفی می توانيم از طرح های زير نام ببريم:

• مطالعة موردی Case study

• طرح های روايتی Narrative

• تئوری زمينه ای  Grounded theory

• روش تاريخی Historical method

• قوم نگاری Ethnography

• پديدارشناسی Phenomenology

• تحقيق در عمل يا اقدام پژوهی  Action research

• تحليل گفتگو Discourse analysis

مطالعة موردی Casestudy

روش مطالعة موردی، که غالباً به صورت مطالعات کيفی صورت می گيرد، به مطالعة متمرکز يک مورد يا نمونه می پردازد. مطالعة موردی با توجهی که به مطالعة موردها دارد مشخص می شود نه با روشی که در مطالعة خود به کار می گيرد. برخی از محققان به دلايل علاقة درونی خود بر مطالعة يک مورد معين تمرکز می کنند و برخی ديگر به مطالعة چند يا چندين مورد می پردازند تا از اين طريق تعميم پذيری موضوع ها و الگوها را آزمون کنند.

طرح های روايتی Narrative

در پژوهش روايتی، محقق به توصيف چگونگی زندگی افراد می پردازد، عموماً بر مطالعة يک فرد خاص تمرکز دارد، اطلاعات خود را از طريق جمع آوری داستان ها فراهم می کند، از اطلاعاتی که جمع آوری کرده است برای بيان داستان زندگی آنان استفاده می کند، روايت هايی از تجارب زندگی افراد را به قلم می آورد، و معنای اين تجارب را ارائه می کند.

طرح پژوهشی روايتی شامل به تصوير کشيدن افراد، مستندسازی تجارب آنان، بازگو کردن صدای آنان، و ارائة ديدگاه های آنان در بافت اجتماعی و فرهنگی معين است. اين بدان معنا است که پژوهشگر تحقيقات روايتی بر اهميت يادگيری از مخاطبان مورد مطالعة خود تأکيد دارد.

تئوری زمينه ای Grounded theory

روش پژوهشی تئوری زمينه ای، هم وسيله ای برای نظريه پردازی و هم يک مجموعه از فنون اجرايی در پژوهش های کيفی است.طرح های پژوهشی تئوری زمينه ای، به عنوان يک رويکرد طبيعی گرايی در تحقيق محسوب می شود که، با فاصله گرفتن از روش تقليل گرای تحقيقات تجربی، به يک رويکرد متناسب با بافت و زمينة رفتار روی آورده است.

تئوری زمينه يابی، مجموعه ای از اقدامات نظام دار و کيفی برای ايجاد نوعی از تبيين عمومی (يا تئوری زمينه ای) است که فرايند و عمل و تعامل ميان مردم را توضيح می دهد. اقدامات مربوط به استفاده از اين روش شامل جمع آوری اطلاعات مصاحبه ای اوليه، توليد و گزارش کردن مقوله ها (يا موضوع های) اطلاعات، و ايجاد يک پيکره يا الگوی بصری برای تبيين عمومی موضوع مطالعه است.

روش تاريخی Historical method

پژوهش تاريخی، يک فرايند تحقيق نظام دار برای بررسی اطلاعات به منظور پاسخگويی به سؤالات در مورد پديده های گذشته و دستيابی به فهم بهتر از وضعيت و عملکردها و گرايش ها و مسائل کنونی است. روش تاريخی از چهار نظر مشابه ساير روش های پژوهش کيفی است:

-        تأکيد بر مطالعة متن؛

-        مطالعة رفتار در وضعيت طبيعی به جای وضعيت های نظری؛

-        اهميت دادن به تجربه؛

-        مرکزيت دادن به تعبير و تفسير در فرايند پژوهش.

قوم نگاری Ethnography

روش قوم نگاری احتمالاً قديمی ترين و معمولترين رويکرد در پژوهش های کيفی است. با رواج بيشتر روش های کيفی پژوهش، رويکرد قوم نگاری طرفداران بيشتری در اين حوزه های علمی پيدا می کند. سرچشمة قوم نگاری در دانش های مردم شناسی و جامعه شناسی است. مطالعة يک گروه از افرادی که الگوهای واحدی آنها را به هم مربوط می سازد نيازمند استفاده از روش قوم نگاری است. بنابراين، قوم نگاری عبارت از توصيف يک فرهنگ يا گروه و نظام اجتماعی است. شما مطالعات خود را در کجا می خواهيد انجام دهيد، در مورد چه کسانی می خواهيد تحقيق کنيد، و چگونه می خواهيد به وضعيت و مخاطبان مورد نظر دست يابيد. يک روش ديگر برای دسترسی به مخاطبان مورد نظر اين است که تحقيق به صورت پنهان صورت گيرد. مشکل اساسی در اين مورد عبارت از به کارگيری فريب و ملاحظات اخلاقی است.

پديدارشناسی Phenomenology

روش های پديدارشناسی در پی کشف ساختارهای هوشياری در جريان تجارب انسانی است. يک مطالعة پديدارشناختی به توصيف معنای تجربه های زندة افراد در مورد مفهوم يا پديدة معين می پردازد. از ديدگاه پديدارشناختی، محققان پديدارشناسی روان شناختی در جستجوی ساختار نامتغير و معنای اصلی تجربه هستند. آنان بر هدفمند بودن هوشياری افراد، يعنی اينکه تجربه ها هم دارای نمود بيرونی و هم آگاهی درونی، که مبتنی بر حافظه و تصور و معنا است، تأکيد می کنند. اين محققان تمام پيشداوري های خود را کنار می گذارند، تجارب خود را ناديده می گيرند (که نوعی از بازگشت به علوم طبيعی است)، و در عوض به شهود، تخيل و ساختارهای جهانی برای دستيابی به تصويری درست از تجربه، اتکاء می کنند.

تحقيق در عمل يا اقدام پژوهی Action research

تحقيق در عمل، اساساً بر جنبه های کاربردی پژوهش تأکيد دارد. تمرکز اين روش بر اقدامات مفيد در برخورد با مسائلی است که عملاً در خانه و محيط آموزش و محيط کار رخ می دهد. طرح های تحقيق در عمل به اقدامات نظام يافته از سوی افرادی می پردازد که به جمع آوری اطلاعات برای بهبود بخشی راه های مربوط به اقدامات مناسب در زمينه های خاص زندگی خانوادگی و آموزشی و شغلی دست می زنند. دلايلی که امروزه در مورد اهميت اقدام پژوهی ارائه می شود از اين گونه است که اين نوع از تحقيق باعث تقويت گرايش به تغيير در خانه و مدرسه، برانگيختن مشارکت افراد گوناگون در اين محيط ها، اختيار دادن به افراد از طريق همکاری در پروژه ها، ترغيب متخصصان مدرسه برای تمرکز بيشتر در عمل تربيتی و ترويج فرايند آزمايش افکار جديد می شود.

تحليل گفتگو Discourse analysis

روش تحليل گفتگو، يکی از متداولترين رويکردهای پژوهش کيفی است که در دو دهة اخير رواج يافته است. روش تحليل گفتگو فقط منحصر به استفاده از يک مجموعه روش های تحليلی نيست بلکه يک روش بنيادی ارزيابی مجدد در بررسي موضوع های مورد مطالعه است. اين روش، رويکردی است که تا حد بسيار زياد هماهنگ با مکتب فکری مشهور به ساختار گرايی اجتماعی (constructivism social) است که فهم از جهان يا واقعيت ها را، به جای آنکه از نوع جوهرهای ثابت و جهانی به حساب آورد، محصول تعامل تاريخی و فرهنگی و اجتماعی می داند. ساختار گرايی اجتماعی، به جای انديشيدن به فرايندها و خصوصيات ذهنی، توجه مطالعات روان شناختی را بر فعاليت های فرهنگی و استدلالی متمرکز می سازد.

روش های کیفی دارای نقاط قوت و ضعف های زیر می باشد:

نقاط قوت :

1. به علت تداخل و حضور مستقيم محقق، وي به نگرش يك فرد خودي در مورد مسئله دست مي يابد و اين به محقق اين امكان را مي دهد كه مسائل گمشده را راحت تر بيابد.

2. توصيفات كيفي مي توانند نقش مهمي را در امكان پيش بيني روابط، علت ها، تأثيرات و فرايندهاي پويا ايفا كنند.

3. محقق كيفي با تمام وجود,درگير تحليل اجتماعي مي كند .

نقاط ضعف :

1. جايگاه ها، رخدادها، شرايط و تعاملات نمي توانند همواره تكرار شوند و نه مي توانند با همان اطمينان يك پژوهش در سطح گسترده تر عموميت يابند.

2. گردآوري، تحليل و تفسير داده ها بيش از اندازه زمان بر است.

3. مسئله گمنامي و جلب اعتماد هنگام گزينش يافته ها مسائلي را بوجود مي آورد.

4. حضور محقق تأثير عميقي بر موضوعات مورد مطالعه مي گذارد.

پ- رويکرد ترکيبی mixed method approach

طرح پژوهشی روش ترکيبی، مجموعه اقداماتی است برای جمع آوری، تحليل و ترکيب اطلاعات کمّی و کيفی در يک مطالعة واحد به منظور شناخت مسألة تحقيق. اين روش، يک رويکرد پژوهشی است که از طريق سنجش هر دو دسته يافته های يک تحقيق کمّی و فرايندهای يک تحقيق کيفی می تواند تصويری پيچيده از یک پديده ارائه دهد. به بيان ديگر، از اين طريق ما قادر هستيم، با جمع آوری و تلفيق يا ادغام انواع متفاوت اطلاعات در مورد يک پديدة معين، پژوهش خود را غنا بخشيم. اين بهبود بخشی حاصل ترکيب نقاط قوت يک روش پژوهشی با جوانب محکم روش ديگر و خنثی سازی نقاط ضعف آنها است.
تحقیق ترکیبی تلاش می کند جنبه های عقلائی هر دو دیدگاه را به طور کامل مورد توجه قرار دهد و به یک راه حل میانه و کاربردی برای بسیاری از مشکلات تحقیق دست یابد. روش تحقیق ترکیبی عموماً رویکردی است که تلاش می کند دیدگاه ها، رویکردها و موضع گیری های چندگانه را مدنظر قرار دهد. در تاریخ عقاید و تفکرات نیز به طور مداوم در مقابل هر تز، همیشه یک آنتی تز و سپس سنتز جدیدی گسترش می یابد. بنابراین تحقیق ترکیبی نیز سنتزی است که اندیشه هایی از تحقیق کیفی و کمی را شامل می شود. وقتی یک گزاره از طریق دو یا چند فرایند سنجش مستقل تایید می شود، عدم قطعیت تفاسیر آن به میزان زیادی کاهش می یابد. سطح اعتماد به آن افزایش می یابد، البته این اعتماد با به حداقل رساندن خطا در هر ابزار اندازه گیری بدست می آید.

چنین ترکیبی می تواند بر طرح تحقیق، جمع آوری داده ها و مرحله تجزیه و تحلیل داده ها در جریان تحقیق اثر بگذارد. بعنوان مثال در مرحله طرح تحقیق داده های کمی می توانند به بخش کیفی در مشخص کردن اعضای نمونه کمک زیادی کنند و بالعکس در مرحله طرح تحقیق، داده های کیفی می توانند از طریق گسترش مفهومی و ابزاری به بخش کمی مطالعه کمک کنند. در مرحله جمع آوری داده ها، داده های کمی می توانند در تهیه اطلاعات پایه و اجتناب از سوگیری نخبگان (صرفاً گفتگو با افراد دارای پایگاه برتر) نقش موثری ایفا کند. از طرف دیگر در مرحله جمع آوری داده ها، داده های کیفی می تواند به تسهیل جریان جمع آوری داده کمک کند. در طول مرحله تجزیه و تحلیل داده ها، داده های کمی می توانند برآورد تعمیم پذیری داده های کیفی را آسان نمایند همچنین در طول مرحله تجزیه و تحلیل داده ها، داده های کیفی می توانند نقش موثری در تفسیر، تشریح، توضیح و اعتباردهی به نتایج ایفا کنند.

روش تحقیق ترکیبی به عنوان موثرترین واژه برای توصیف این جنبش بکار می رود. این نکته را باید به خاطر سپرد که کلمه روش باید در وسیعترین معنای آن بکار برده شود. استفاده از کلمه روش در تحقیق ترکیبی به ما اجازه می دهد که مباحث و استراتژی های حول روش جمع آوری داده ها (پرسشنامه، مصاحبه و ...) روش های تحقیق (آزمایش، مردم نگاری) مباحث فلسفی مرتبط (هستی شناسی، معرفت شناسی، علت شناسی) در یکدیگر ادغام شوند.

روش تحقیق ترکیبی یک ادغام سیستماتیک از روش های کمی و کیفی در یک مطالعه با هدف کسب یک تصویر کامل و فهم عمیق از یک پدیده می باشد. در تحقیق ترکیبی روش ها باید طوری در یکدیگر ادغام شوند که روش های کمی و کیفی ساختار اولیه و رویه هایشان را بتوانند در شکل ترکیبی بازیابی کنند. روش تحقیق ترکیبی یک طرح تحقیق است که در آن محقق، داده های کمی و کیفی را با هم در یک مطالعه و یا با یک برنامه چند مرحله ای در یک مطالعه ترکیب می کند که شامل مراحل جمع آوری و تحلیل می باشد. روش تحقیق ترکیبی یک نوع تحقیق است که در آن محقق یا گروهی از محققان تحقیق، عناصری از رهیافت های کمی و کیفی تحقیق را با هم ترکیب می کند (استفاده از نقطه نظرات کمی و کیفی، جمع آوری داده ها، تحلیل و تکنیک های استنباط) برای انجام هدف های وسیع تر در گسترده نمودن، عمق بخشیدن به فهم و همکاری محققان با همدیگر.

روش های ترکیبی دارای نقاط قوت و ضعف های زیر می باشد:

نقاط قوت:

1. واژگان، تصاویر و روایتها می توانند برای معنا دادن به اعداد به کار روند.

2. اعداد می توانند برای تدقیق واژگان، تصاویر و روایتها بکار روند.

3. این شیوه ها از نقاط قوت روش های کمی و کیفی به طور همزمان بهره مند هستند.

4. می توان به سئوالات گسترده تری به طور کامل تر پاسخ داد زیرا محقق به یک روش یا رهیافت واحد محدود نیست.

5. محقق می تواند از نقاط قوت یک روش برای فایق آمدن بر نقاط ضعف روش دیگر استفاده کند.

6. می توان از طریق مقایسه نتایج به دست آمده از طریق دو روش که در مورد یک موضوع به کار رفته اند شواهد محکم تر و بیشتری برای نتیجه گیری کلی فراهم کرد.

7. با کاربرد این روش ها قدرت تعمیم دهی نتایج افزایش می یابد.

8. کاربرد همزمان روش های کمی و کیفی دانش کامل تری که برای نظریه و عمل ضروری است، فراهم می کند.

9. جنبه های مختلف یک پدیده که در صورت کاربرد یک روش واحد مورد غفلت قرار می گرفت.

نقاط ضعف:

1. برای یک محقق تنها استفاده از دو روش کمی و کیفی به خصوص زمانی که قرار است این دو روش به طور همزمان به کار روند، دشوار است.

 2. محقق بایستی از روش های متعدد آگاهی داشته باشد و بداند چگونه به گونه ای مناسب آنها را ترکیب کند.

3. هزینه بر است.

4. وقت گیر است.

5. امکان سطحی شدن تحقیق وجود دارد.

منابع و ماخذ:

1. ازکیا، مصطفی، "روش های کاربردی تحقیق"، چاپ اول، تهران، انتشارات کیهان، 1382.
2. ترکمان، محمد، "روش های تحقیق کمی، کیفی و ترکیبی"، وبلاگ اختصاصی، 1392.
3.  دانایی فرد، حسن و سایرین، "روش شناسی پژوهش کیفی در مدیریت"، چاپ اول، تهران، انتشارات صفار، 1383.
4. شیخی، غفور، " روش های تحقیق کمی و کیفی"، وبلاگ اختصاصی، 1392.